Dialectic

This is the page where I place all of my writings about dialectic.
For the time being, the plan is to write three articles, and each one will have an English and a Farsi version.
I will post them here as soon as they get ready.

On dialectic (1): What is dialectic

Last update: 2025-09-05

This article, the first in a three-part series, examines the shifting meanings of dialectic across philosophical traditions. Today the term is used ambiguously and often stretched beyond clarity. Rather than fixing a single definition, the study traces how successive thinkers introduced, expanded, or dismantled key “building blocks” of dialectic—for example, from Zeno’s paradoxes to Socratic questioning, from Hegel’s logic of development to Marx’s historical materialism, and from Engels’s naturalization to Adorno’s negative dialectics and beyond. By mapping these transformations, the article shows both the constructive power of dialectic and the fragmentation that undermined its coherence in the twentieth century. Its constructive aim is to identify minimal conditions for keeping “dialectic” meaningful as a philosophical method. Part Two investigates claims about dialectic in nature and the sciences; Part Three considers alternative approaches.

درباره دیالکتیک (۱): دیالکتیک چیست

Last update: 2025-09-05

این نوشتار، که نخستین بخش از یک مجموعه‌ی سه‌بخشی است، به بررسی دگرگونی مفهوم دیالکتیک در سنت‌های فلسفی گوناگون می‌پردازد. امروزه این اصطلاح به‌گونه‌ای مبهم به‌کار می‌رود و اغلب به فراتر از مرزهای وضوح کشیده می‌شود. به‌جای تعیین یک تعریف واحد، این مطالعه نشان می‌دهد که چگونه اندیشمندان پی‌درپی عناصر کلیدی یا “بلوک‌های ساختاری” دیالکتیک را معرفی کرده، گسترش دادند یا فروپاشاندند—برای نمونه: از پارادوکس‌های زنون تا پرسشگری سقراط ، از منطق هگل درباره‌ی “شدن” تا ماتریالیسم تاریخی در اندیشه‌ی مارکس، و از تسری دیالکتیک به طبیعت در انگلس تا دیالکتیک نفی در آدورنو و فراتر از آن. با ترسیم این دگرگونی‌ها، این نوشتار هم قدرت سازنده‌ی دیالکتیک را نشان می‌دهد و هم گسستگی‌هایی را که انسجام مفهوم دیالکتیک را در قرن بیستم تضعیف کرد. هدف نگارنده این است که شرایط حداقلِ لازم برای حفظ معنا‌داری “دیالکتیک” به‌مثابه یک روش فلسفی را شناسایی کند. بخش دوم به بررسی دعاوی مربوط به دیالکتیک در طبیعت و علوم تجربی می‌پردازد؛ بخش سوم نیز رویکردهای بدیل را در نظر می‌گیرد.

On dialectic (2): Re-visiting dialectic

Last update: 2025-09-10

This article offers a critical examination of the dialectical principle that quantitative accumulation leads to qualitative transformation — a core tenet of Hegelian dialectics — and evaluates its scientific validity. Using explicit methodological criteria (continuity vs. discontinuity, internal vs. external causation, novelty, predictive adequacy, and conceptual coherence), the article tests seven widely cited examples from physics, chemistry, and biology, including phase transitions, incandescence, magnetic polarity reversal, allotropy, the hydrocarbon series, the periodic table, and punctuated equilibrium. Each case is shown to be more accurately explained through continuous, externally mediated, or probabilistic processes rather than through internal contradiction or ontological leaps. The analysis reveals that the “quantity-to-quality” transition, often invoked as a universal law, lacks empirical substantiation and methodological coherence when subjected to modern scientific scrutiny. The article concludes that while dialectic may retain heuristic or rhetorical value, its extension into natural sciences (and, by analogy, social sciences) as a lawlike explanatory framework is unwarranted. More broadly, the attempt to legislate nature by contradiction risks collapsing into metaphor, obscuring rather than clarifying the causal diversity of natural processes.

درباره دیالکتیک (۲): بازبینی دیالکتیک

Last update: 2025-09-10

این مقاله به بررسی انتقادی اصل دیالکتیکی می‌پردازد که بر اساس آن انباشت کمّی به دگرگونی کیفی منجر می‌شود ـ اصلی بنیادین در دیالکتیک هگلی ، و اعتبار علمی آن را ارزیابی می‌کند. با استفاده از معیارهای روش‌شناختی صریح (پیوستگی در برابر گسستگی، علیّت درونی در برابر علیّت بیرونی، نوآوری، کفایت پیش‌بینی، و انسجام مفهومی)، این مقاله هفت نمونه پرارجاع از فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی را مورد آزمون قرار می‌دهد؛ از جمله گذارهای حالت‌های آب، درخشندگی فلزات داغ، وارونگی قطبی مغناطیسی، چند شکلی کربن، زنجیره‌های هیدروکربنی، جدول تناوبی، و تعادل گسسته. در هر مورد نشان داده می‌شود که تبیین دقیق‌تر بر پایه فرایندهای پیوسته، با میانجیگری بیرونی، یا احتمالاتی صورت می‌گیرد، نه بر اساس تناقض درونی یا گسست‌های وجودی. تحلیل آشکار می‌سازد که “گذار از کمیت به کیفیت” که غالباً به‌مثابه یک قانون عام فراخوانده می‌شود، هنگامی که در معرض ارزیابی علمی مدرن قرار گیرد، از پشتوانه تجربی و انسجام روش‌شناختی بی‌بهره است. مقاله نتیجه می‌گیرد که هرچند دیالکتیک ممکن است ارزش اکتشافی یا بلاغی خود را حفظ کند، اما گسترش آن به علوم طبیعی (و احتمالا، علوم اجتماعی) به‌مثابه چارچوبی قانون‌مانند برای تبیین پدیده‌ها، ناموجه است. در معنایی گسترده‌تر، کوشش برای قانون‌گذاری طبیعت از طریق تناقض، در معرض فروکاستن به استعاره قرار دارد؛ تلاشی که به جای روشن‌سازی، تنوع علّی فرایندهای طبیعی را پنهان می‌سازد.

On dialectic (3): Alternatives to dialectic

Last update: 2025-08-22 (to be updated soon)

Many transformations that seem dialectical are in fact quasi-dialectical—better explained by mechanisms such as scale-dependent thresholds. To the untrained eye, such transformations bear a superficial resemblance to the Hegelian–Marxist–Engelsian dialectic, yet they do not meet its conditions. Drawing on domains as varied as urban design, biological stability, artificial intelligence, and enzymatic systems, the article presents six cases of quasi-dialectical transformation. These transitions involve sharp discontinuities and systemic reorganization, yet can be understood without invoking dialectical metaphysics. Alongside these cases, the article takes a philosophical detour through critical theory, examining how suspicion of science in Adorno and Horkheimer shaped debates on dialectic, and contrasting their stance with a more pluralist, explanatory framework. The article concludes by examining the role of Inference to the Best Explanation (IBE) as a model for evaluating competing frameworks, and argues for treating dialectic not as a universal method but as one explanatory strategy among others within a pluralist framework.

دربارۀ دیالکتیک (۳): جایگزین‌‌هایی برای دیالکتیک

Last update: 2025-07-13 (to be updated soon)

بسیاری از گذارها که دیالکتیکی به نظر می‌رسند، در واقع “شبه‌دیالکتیکی” هستند، که می‌توان آن‌ها را با مکانیسم‌هایی همچون “آستانه‌های وابسته به مقیاس” توضیح داد. برای چشم آموزش‌ندیده، چنین دگرگونی‌هایی شباهتی سطحی به دیالکتیک هگلی–مارکسی–انگلس دارند، با این حال شرایط آن را برآورده نمی‌سازند. با بهره‌گیری از حوزه‌هایی متنوع همچون طراحی شهری، پایداری زیستی، هوش مصنوعی، و سامانه‌های آنزیمی، مقاله شش نمونه از دگرگونی‌های شبه‌دیالکتیکی را عرضه می‌کند. این گذارها شامل گسست‌های تند و سازمان‌یافتگی دوبارهٔ سامانه‌ای هستند، اما می‌توان آن‌ها را بدون فراخواندن متافیزیکی دیالکتیکی فهمید. در کنار این نمونه‌ها، مقاله به یک مسیر فلسفی در نظریهٔ انتقادی می‌پردازد، و بررسی می‌کند که چگونه بدبینی نسبت به علم در آدورنو و هورکهایمر مباحث مربوط به دیالکتیک را شکل داد، و رویکرد آنان را با چارچوبی توضیحی و کثرت‌گرایانه‌تر مقایسه می‌کند. مقاله در پایان به بررسی نقش “استنتاج به بهترین تبیین” یا “استدلال تبیینی” به عنوان الگویی برای ارزیابی چارچوب‌های رقیب می‌پردازد، و استدلال می‌کند که باید دیالکتیک را نه به مثابه روشی جهان‌شمول، بلکه به عنوان یکی از راهبردهای توضیحی در میان دیگران، در درون یک چارچوب کثرت‌گرایانه تلقی کرد.