پوپر: منطق علوم اجتماعی

آخرین باری که دید‌گاه‌های خودم درباره فلسفه دانش را جمع‌بندی کرده بودم، در سال ۲۰۰۷ بود (به مقاله “Modern epistemology 2007 ” نگاه کنید). اکنون زمان آن فرارسیده که نگاهی تازه به این موضوع بیاندازم و جمع‌بندی تازه‌ای بنویسم. در چند ماه گذشته و در چند یاداشت کوتاه به گوشه‌هایی از این جمع‌بندی تازه اشاره کرده بودم. ولی اکنون به بهانه برگرداندن مقاله‌ای از پوپر به نام ” The Logic of the Social Sciences “، در کار ارئه یک جمع‌بندی منسجم هستم:

گام نخست: جدا کردن (۱) فلسفه، (۲) تاریخ اندیشه و (۳) روش‌شناسی در رشته‌های گوناگون دانشیک است.

نتیجه‌ی این کار آن است که شباهت فلسفه‌ی رشته‌های گوناگون دانشیک با هم، تاریخ اندیشه‌ی رشته‌های گوناگون دانشیک با هم، و روش‌شناسی رشته‌های گوناگون دانشیک با هم، به خوبی آشکار خواهند شد. اختلاف، زمانی دیده می‌شود که، تاریخ‌اندیشه‌ی یک رشته‌ی دانشیک را با فلسفه یا روش‌شناسی یک رشته‌ی دیگر دانشیک مقایسه کنیم.

گام دوم: جدا کردن (۱) نگره‌های ساده (simple theories) از (۲) نگره‌های ترکیبی (composite theories) است.

آزمودن نگره‌های ساده به‌تر است که از راه آزمایش‌های تجربی یا مشاهدات میدانی، و به کار بردن آزمون‌های آماری باشد. در انتخاب روش‌های آماری به‌تر است از روش‌های بدون نگره (theory-free) دوری گزید. چنین آزمون‌های آماری، با شیوه‌های فلسفه دانش موسوم به فرضی-قیاسی (hypothetico-deductive methods) همانندی‌هایی دارند.

آزمودن نگره‌های ترکیبی به‌تر است بر پایه‌ی ترکیب آزمون‌های آماریِ نگره‌های ساده‌یِ به کار رفته در یک نگره ترکیبی باشد. در انتخاب روش‌های ترکیب آزمون‌های  آماری به‌تر است روش‌هایی را که می‌توانند به هر نگره‌ی ساده وزن متفاوتی بدهند، به کار برد. چنین آزمون‌هایی با شیوه‌های استدلال منطقی (logical reasoning) موسوم به استدلال تبیینی (abduction)، استنتاج به به‌ترین تبیین (inference to the best explanation)، اصل ساده‌گی (simplicity principle) و تیغ(های) اوکام (Occam’s razor(s)) همانندی‌هایی دارند. از سوی دیگر، این روش‌ها با فلسفه و جامعه‌شناسی دانش، به آن شکلی که مرتون (Merton)، کوهن (Kuhn)، لاکاتوش (Lakatos)، بوردیو (Bourdieu)، و بسیار کسان دیگر، از کارکرد گروه‌های دانشیک  می‌دهند، بسیار نزدیک است.

بخش نخست این جمع‌بندی را با نام “Philosophy, History, and Methods of Sciences (1) ” نوشته‌ام. امیدوارم در آینده نزدیک بخش‌های دیگر این جمع‌بندی را هم بنویسم.